جعبه جادو، دوست یا دشمن کودک شما؟!

بررسی آثار تماشای تلویزیون بر ذهن و روح کودکان
۱۱ مرداد ۱۳۹۷

 

 

بعضی از ابزارهای حاصل از پیشرفت تکنولوژی چنان در زندگی ما رسوخ کرده‌اند که گویی ساخته دست بشر نیستند و از ابتدای خلقت همراهش بوده‌اند! در حالی که هنوز هم بسیاری از پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها هستند که نبودِ وسایل مدرن و تکنولوژیک در زندگی‌شان را تجربه کردند و تولد بسیاری از آنها را به یاد می‌آورند؛ مثل تولد تلویزیون یا رادیو در ایران. حتی نسل دهه پنجاه و دهه شصت هم متولدشدن رایانه و تلفن همراه را تجربه کردند، تجربه‌ای که شاید بیانش برای فرزندان همین نسل عجیب باشد.

 

 

اما امروزه به سبب تغییرات جدی سبک زندگی -که بخش قابل توجهی از آن مولود همین تغییرات تکنولوژیک است- چشم‌پوشی از این امکانات و حذف آنها در زندگی برای بخش قابل توجهی از جامعه ناممکن به نظر می‌رسد، حتی در مورد امکانات مدرنی که نبودشان خدشه‌ای به آرامش و آسایش حیات انسان وارد نمی‌کند. نگاهی گذرا به منش اطرفیان یا شاید خودمان این مدعا را به راحتی ثابت می‌کند آنجایی که نمی‌توانیم یک روز را بدون تلفن همراهمان طی کنیم یا بدون سرک کشیدن به فضای مجازی به شب برسانیم! البته مسلم است هر وسیله‌ای که تکنولوژی به حیات بشری اهدا کرده، فوایدی برای او داشته است اما بررسی دو کفه مثبت و منفی استفاده از یک وسیله، تکلیفِ عقلانیِ استفاده کردن یا نکردن یا حد و حدود این استفاده را تعیین می‌کند.

 

 

تلویزیون، جادوی مسحور کننده

تلویزیون، نه به معنای رسانه ملی، بلکه به معنای جعبه جادویی که تصاویر متحرک را نمایش می‌دهد، یکی از همین ابزارهاست. ابزاری که دسترسی به بسیاری از اطلاعات روز را آسان کرده و فرصت تفریح ساده، در دسترس و نسبتا کم‌هزینه را فراهم می‌کند. امروزه کمتر خانه‌ای را پیدا می‌کنید که احیانا این عضو غیرژنتیک را در خود نداشته باشد و معمولا در زمان حضور اعضای خانواده این تلویزیون است که محور شده، تمام نظرات را به خودش جلب می‌کند. حالا تلویزیون به سبب برنامه‌های مختلف درون‌مرزی و برون‌مرزی و حتی شبکه خانگی که ارائه می‌دهد هم مشاوری برای اعضای خانواده است، هم معلمی برای خانم خانه و البته برای بسیاری از خانواده‌های معمولا کم‌فرزندِ امروزی، تلویزیون نقش خواهر، برادر، دوست و مربی را هم برای فرزند خانواده ایفا می‌کند تا والدین و به خصوص مادران، فارغ از هرگونه نگرانی مجبور به تلف‌کردن(!) وقتشان در جوار فرزند نبوده اوقاتشان را به نحو مفیدتری سپری کنند!

 

 

دقیقا در همین مرحله است که پس از رخداد یک اتفاق یا رویه‌شدن آن، مثل وقتی که یک بیماری شیوع پیدا می‌کند، دانشمندان دست به کار می‌شوند تا اثرات و تبعات آن را بررسی کنند. طبیعتا در هر پدیده‌ای این کودکان هستند که موقعیت حساس‌تر و آسیب‌پذیرتری نسبت به دیگر سنین دارند. کودکان می‌توانند مخاطبان جدی تلویزیون باشند چرا که به جهت عدم توانمندی تکلیف شخصی یا اجتماعی بر دوششان نیست تا انجام آنها حداقل در ساعاتی از روز بر گذران وقت مقابل تلویزیون ارجحیت داشته باشد. از طرفی به همان دلایل مذکور، آنها به صورت فطری مایل به افزایش اطلاعات و توانمندی‌هایشان هستند و تلویزیون به نحوی، این امکان را برایشان فراهم می‌کند و کودکان را به راحتی در دنیای بزرگترها که حوصله آنها را ندارند، پذیرا می‌شود. جذابیت بصری تلویزیون بخاطر حجم رنگ و نور و حرکت هم یکی از دلایل جدی جذب به خصوص برای کودکانِ زیر دوسال است. و مشکلات درست از همین جا شروع می‌شود.

 

 

آثار تماشای تلویزیون بر کودکان

کودک بلافاصله بعد از تولد شروع به دریافت اطلاعات از طریق تمام حواس ششگانه‌اش می‌کند. و از آنجایی که پیوندهای عصبی او در حال شکل‌گیری است، رخدادهای محیطی به شدت ذهن در حال رشد کودک را شکل می‌دهد نمایش مکرر برنامه‌ها بر رشد فکری و احساسی او اثر می‌گذارد. دانشمندان معتقدند این تاثیر می‌تواند از طریق ایجاد عادات ذهنی باشد یا به وسیله محروم‌ساختن ذهن از تجارب دیگران. از طرف دیگر آنها اشاره می‌کنند که محرک‌ها در عین اینکه شکوفایی ذهنی را افزایش می‌دهند اما در محیط‌هایی که رفتار ناسازگار مثل شتابزدگی و خشونت را تشویق می‌کنند، ذهن از فرصت‌های مهمی که منجر به مشارکت فعال در روابط اجتماعی می‌شود، باز می‌ماند.

 

 

معلمان آمریکایی مواردی از قبیل شیوع اختلال ناشی از کمبود توجه، مشکلات رفتاری، قابلیت تحملی ضعیف، دشواری‌های کلامی و مهارت‌های ضعیف حل مساله را گزارش کرده‌اند. تحقیقات انجام‌شده در زمینه برنامه‌های تلویزیونی نشان داده علاوه بر سبک‌های زندگی شتابزده خانواده و تغییرات اجتماعی، این برنامه‌ها ارتباط منفی با آستانه تحمل مقاومت کودکان دارد. به طور کلی برنامه‌های تلویزیونی – به خصوص در سنینی که برای رشد کلامی و بازی‌های مفید و موثر، تعیین‌کننده است- می‌تواند به چند طریق بر افکار کودکان اثرات منفی جدی بگذارد:

 

 

اول:

تماشای برنامه‌های تلویزیونی برای مدت زیاد با عملکرد تحصیلی کودک به ویژه در نمرات دروس خواندنی، نسبت عکس دارد. چرا که تلویزیون به خاطر ماهیت بصری و جذاب محرکش، ممکن است جانشین تکالیف خواندنی شده و مانع رشد بخش کلامی نیمکره چپ مغز شود در نتیجه با افت تحصیلی فرد مواجه می‌شویم. در شرایطی که مغز به مدد وسایل بصری پرزرق و برق مشغول شده است، نمی‌تواند توجه کافی برای شنیدن دقیق کلام داشته باشد و نسبت به مطالبی که نیازمند پردازش عمیق باشند، بی‌حوصله می‌شود.

 

تحقیقی در ژاپن بعد از بررسی ۲۷۶ کودک و نوجوان ۵ تا ۱۸ سال که بین صفر تا چهار ساعت با میانگین حدود دوساعت در روز تلویزیون تماشا می‌کردند، براساس اسکن‌های ام‌آرآی مغزی نشان داد کودکانی که ساعات بیشتری را صرف تماشای تلویزیون کردند دارای حجم بیشتری از ماده خاکستری در مناطق اطراف قطب جلویی قشر مغز هستند. این افزایش حجم بار منفی دارد چرا که سبب کاهش هوش کلامی می‌شود.

 

 

دوم:

ماهیت محرک تلویزیون می‌تواند برای بعضی از کودکان مشکلات دقتی و کمبود توجه ایجاد کند. حتی گذر از رفتارهای خشونت‌آمیز، صداهای بلند، درخشش رنگ و غیره مانع کودک در استفاده مستقل او از مغز می‌شود. این مساله را می‌توان در بازی‌ها، سرگرمی‌ها، تعامل اجتماعی و قشقرق راه‌انداختن‌ها دید. مطالعات نشان داده‌اند، به ازای هر یک ساعت تماشای تلویزیون، احتمال اینکه کودک بعدها دچار کاهش دقت شود، به ۱۰ درصد می‌رسد.

 

 

سوم:

قشر جلویی مغز مسئول برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی و توالی رفتار جهت خودکنترلی، قضاوت و توجه اخلاقی می‌باشد. این مراکز در دواران بچگی و نوجوانی رشد می‌کنند، و برخی تحقیقات نشان می‌دهد که برنامه‌های تلویزیونی یا بازی‌هایی ویدئویی بی‌روح و خسته‌کننده، ممکن است این بخش از مغز را تنبل کرده و رشدش را کند کند. و با توجه به اهمیت مراحل رشد این بخش از مغز این تحریکات می‌تواند خطرات ناگواری به بار آورد.

 

دکتر دیمیتری کریس تاکیس هم از محققان بخش کودکان سیاتل می‌گوید: دلایل بسیاری را برای تلویزیون تماشا نکردن کودکان وجود دارد، که از میان آنها می‌توان به پرخوری، چاقی و تاثیر آن بر دقت کودکان در سنین بالاتر اشاره کرد.

 

از طرفی فارغ از تمام مسائل علمی و تخصصی در زمینه اثرات برنامه‌های تلویزیونی بر مغز، به زبان ساده‌تر باید در نظر داشت که استفاده بی‌رویه و غیرهدفمند از تلویزیون کنترل تربیت کودکان را از دست خانواده خارج می‌کند. قبل از آنکه والدین نکات تربیتی مورد نظرشان را آنچنان که مایلند، به فرزندشان بیاموزند؛ برنامه‌های مختلف براساس سیاست‌گذاری سرمایه‌گذاران و تهیه‌کنندگان، فکر و روح کودک را تحت سلطه خود می‌گیرند.

 

دانشمندان و روانشناسان، محدودیت‌های مشخصی را برای زمان تماشای تلویزیون با توجه به سن کودک توصیه می‌کنند. برای کودکانی که هنوز به مدرسه نمی‌روند، حتی یک ساعت تماشای تلویزیون هم زیاد خواهدبود. البته انجمن متخصصان اطفال امریکا توصیه می‌کند که کودکان کمتر از دوسال تلویزیون تماشا نکنند. بچه‌های بزرگ‌تر مثلا پیش‌دبستانی‌ها حداکثر می‌توانند یک تا دوساعت از برنامه‌های تلویزیون استفاده کنند. اما برای بچه‌های دبستانی یا رده‌های بالاتر می‌توان در مورد برنامه هفتگی تماشای تلویزیون و داشتن یک قاعده منطقی مذاکره کرد.

 

حالا باید با زمان‌های فراغت کودک در نبود تلویزیون چه کار کنیم؟! می‌توانید پیشنهادات ما در دیگر مطلب همین شماره دنبال کنید.

 

تحریریه سایت باحجاب_لیلا غلامزاده نطنزی

دیدگاهتان را بنویسید